Bazylika Konkatedralna św. Jakuba Apostoła w Olsztynie to kościół parafialny o korzeniach sięgających drugiej połowy XIV wieku. Budowa przebiegała etapami, a świątynia zachowała cechy późnogotyckie. W ciągu kolejnych stuleci obiekt doznawał rozbudów, pożarów i remontów, a jego funkcja kościelna zmieniała się — od prokatedry po nadanie tytułu bazyliki mniejszej.
Jak powstawała świątynia?
Parafia otrzymała uposażenie w akcie lokacyjnym z 1353 roku, co umożliwiło rozpoczęcie budowy kościoła parafialnego w drugiej połowie XIV wieku. Prace prowadzone były w kilku fazach: w pierwszym etapie wzniesiono mury korpusu i trzy dolne kondygnacje wieży, natomiast filary międzynawowe nie zostały początkowo połączone arkadami i kościół nie miał sklepień.
Datowanie więźby dachowej przeprowadzone metodą dendrochronologiczną wskazuje, że belki datują się na okres po 1429 roku, co może świadczyć o wymianie konstrukcji po pożarze z 1414 roku. Sklepienia późnogotyckie wprowadzono przed 1562 rokiem, a górne kondygnacje wieży ukończono do 1596 roku. W 1596 roku wieżę rozbudowano do siedmiu kondygnacji; miała ona wysokość około 63 m.
Jakie przebudowy i zdarzenia miały wpływ na wygląd kościoła?
W 1721 roku Piotr Olchowski z Reszla wykonał przebudowę obejmującą kaplice boczne. W XIX wieku stan techniczny świątyni pogorszył się na tyle, że w 1864 roku trzeba ją było zamknąć. Generalny remont przeprowadzono w latach 1866–1868, a prace restauracyjne nad wnętrzem i nadaniem neogotyckiego charakteru trwały jeszcze przez kolejne lata. W 1896 r. wewnątrz wybuchł pożar, który spowodował znaczne straty.
Co zachowało się we wnętrzu?
Mimo dużych zniszczeń, między innymi tych spowodowanych przez pożar oraz przez zdarzenie z 1807 roku, kiedy to Francuzi zamknęli w kościele około półtora tysiąca jeńców rosyjskich, z których część spaliła dostępne przedmioty, we wnętrzu przetrwały zabytki ruchome z różnych epok. Reprezentowane są style gotycki, renesansowy i barokowy.
Do zachowanych elementów gotyckich należą między innymi tabernakulum ścienne z kratą oraz późnogotycki tryptyk. Z epoki renesansu pochodzi malarska dekoracja tabernakulum, tryptyk św. Krzyża i świeczniki. Z okresu baroku zachowały się rzeźby apostołów — św. Andrzeja i św. Jakuba Starszego — oraz krucyfiks o ponadnaturalnych rozmiarach, obraz Matki Boskiej Różańcowej i chrzcielnica.
Czy świątynia pełniła ważne role w historii Kościoła warmińskiego?
W okresie nowożytnym kościół odwiedzali i modlili się w nim znaczący Polacy związani z diecezją warmińską, między innymi Jan Dantyszek, Marcin Kromer i Ignacy Krasicki; król Władysław IV był w świątyni w 1635 roku. W latach 1898–1900 organistą był Feliks Nowowiejski, późniejszy kompozytor znanych utworów muzycznych.
W XX wieku świątynia zmieniała status: od 1945 roku pełniła funkcję prokatedry, w 1973 roku stała się konkatedrą, a w 2004 roku otrzymała tytuł bazyliki mniejszej. W początkach XVIII wieku wszyscy księża olsztyńscy byli Polakami; kazania w języku polskim głoszono co najmniej od 1565 roku.
Informacje praktyczne
- Adres: Stanisława Staszica 5, 10-025 Olsztyn — wyznacz trasę w Google Maps
- Godziny otwarcia: pn–nd 6:00–20:00
- Telefon: +48895273280
- Strona internetowa: katedraolsztyn.pl
- Ocena w Mapach Google: 4,7 (1 647 opinii)
