Pomnik Wyzwolenia Ziemi Warmińsko-Mazurskiej, pierwotnie nazwany Pomnikiem Wdzięczności Armii Czerwonej i potocznie zwany „Szubienicami”, znajduje się w ścisłym centrum Olsztyna. Monument zbudowano z kamiennych elementów pochodzących z rozebranego niegdyś pomnika bitwy pod Tannenbergiem. Charakterystyczne dwie, wysokie pylonowe bryły mają symbolizować niezamknięty łuk triumfalny.
Gdzie stoi pomnik?
Pomnik zajmuje plac Xawerego Dunikowskiego w Śródmieściu Olsztyna, wcześniej znany w latach 1957–1990 jako plac Armii Czerwonej. Od północy plac ogranicza al. Piłsudskiego, od wschodu — ul. Emilii Plater oraz gmach dawnej Rejencji olsztyńskiej, który mieści dziś Wojewódzki Sąd Administracyjny i Urząd Marszałkowski. Na południu sąsiedztwo tworzy ul. 22 Stycznia, a od zachodu — centrum handlowe „Aura Centrum Olsztyna”.
Co upamiętnia i jak powstał?
Monument miał upamiętniać żołnierzy II i III Frontu Białoruskiego walczących w Prusach Wschodnich. Zleceniodawcą budowy był ówczesny wojewoda olsztyński Mieczysław Moczar, a oficjalnie decyzję firmowało Towarzystwo Przyjaźni Polsko-Radzieckiej. Projekt wykonał Xawery Dunikowski, a wykonali go trzej krakowscy rzeźbiarze — Tadeusz Sieklucki, Edward Koniuszy i Antoni Kostrzewa — przy pomocy kamieniarzy z Warszawy.
Na płaskorzeźbach pomnika wyryto sceny bitewne, sylwetkę żołnierza i czołg oraz sceny odnoszące się do socrealizmu: pracę na roli i w przemyśle. Widniały na nich także symbole ZSRR, w tym sierp i młot. Monument zbudowano z elementów kamiennych pochodzących z mauzoleum Hindenburga, które wcześniej stało w Sudwie pod Olsztynkiem.
Jak zmieniał się los pomnika?
Pomnik odsłonięto 21 lutego 1954 roku. W latach 60. XX wieku doszło do ataku na monument; sprawę prowadziła Wojskowa Prokuratura Garnizonowa w Olsztynie. Po przemianach ustrojowych w 1989 roku zmieniono nazwę z "Pomnik Wdzięczności Armii Czerwonej" na "Pomnik Wyzwolenia Ziemi Warmińskiej i Mazurskiej" i pojawiły się głosy o rozbiórce.
W 1992 r. organizacje kombatanckie i społeczne wystąpiły z apelem o likwidację pomnika, natomiast rok później — w 1993 r. — monument wpisano do rejestru zabytków. W 2010 r. Rada Miasta zleciła czyszczenie i renowację oraz przygotowanie informacyjnej tablicy. W sierpniu 2022 r. minister kultury uchylił wpis do rejestru zabytków, a w listopadzie 2022 r. z pomnika skuto symbol sierpa i młota.
Plac, na którym stoi monument, pełni obecnie rolę parkingu samochodowego. Granitowe płyty użyte przy budowie pozostały częściowo na osi założenia i w murku oddzielającym plac od al. Piłsudskiego; część z nich zastąpiono kostką brukową po sporze z władzami Olsztynka.
Informacje praktyczne
- Adres: Plac Xawerego Dunikowskiego, 10-376 Olsztyn — wyznacz trasę w Google Maps
- Ocena w Mapach Google: 3,2 (92 opinie)
