| Dane osobowe | |
|---|---|
| Urodzenie | 23 października 1808, Kowalki |
| Śmierć | 25 marca 1895, Lecu |
| Zawód | nauczyciel, pisarz, wydawca |
| Wyznanie | luteranin |
| Działalność | |
| Wykształcenie | seminarium nauczycielskie w Karalene koło Wystruci |
| Miejsca pracy | Mikołajki; Szestno; Sterławki Wielkie |
| Wydawnictwa | Gazeta Lecka; Kalendarz Królewsko-Pruski Ewangelicki |
| Rękopisy | Ankieta w sprawie nazw miejscowych w Prusiech Wschodnich |
Marcin Giersz był nauczycielem i wydawcą związanym z kulturą Mazur. Publikował po polsku gazety, kalendarze i śpiewniki, które trafiały do miejscowej ludności i zachęcały do tworzenia literatury ludowej.
Życiorys i wykształcenie
Pochodził z rodziny chłopskiej. Ukończył seminarium nauczycielskie w Karalene koło Wystruci, a następnie pracował jako nauczyciel w kilku miejscowościach na Mazurach, między innymi w Mikołajkach, Szestnie i Sterławkach Wielkich. W tych środowiskach prowadził działalność oświatową i kulturalną.
Działalność wydawnicza i literacka
Giersz wydawał po polsku tygodnik „Gazeta Lecka” — w latach 1875–1890 w nakładzie około 300 egzemplarzy, a w 1892 ukazywał się jako dwutygodnik. Od 1860 do 1895 publikował „Kalendarz Królewsko-Pruski Ewangelicki”, który osiągał nakład 10–12 tysięcy egzemplarzy. Do jego dorobku należały także śpiewniki oraz zbiór rękopisów dotyczących nazw miejscowych w Prusiech Wschodnich.
W swoich wydawnictwach drukował przekłady i utwory literatury polskiej i niemieckiej. Publikował dzieła Kochanowskiego, Reja, Krasickiego, Karpińskiego, Mickiewicza i innych oraz pisał artykuły i wiersze poświęcone postaciom historycznym, takim jak Tadeusz Kościuszko czy Jan III Sobieski. Zyskał miano „ojca ludowej literatury mazurskiej”.
Przekonania polityczne i ich zmiana
W pierwszym okresie publicznej działalności Giersz podkreślał pruską przynależność Mazurów. Używał pojęć "lud pruski" i "naród pruski", do których zaliczał Mazurów i Niemców, a nie Polaków. W tamtym czasie w swoich wydawnictwach promował kulturę niemiecką i publikował też utwory niemieckojęzyczne w tłumaczeniach.
Po 1880 roku jego stanowisko uległo częściowej zmianie. Zaczął drukować więcej pisarzy polskich — między innymi Józefa Ignacego Kraszewskiego i Zygmunta Krasińskiego — oraz zyskiwał przychylniejszy stosunek do elementów polskiej literatury i tradycji. Krytykował politykę rosyjską związaną z rozbiorami, a jednocześnie pozostawał lojalny wobec państwa pruskiego w wielu wypowiedziach. W różnych momentach popierał kontrowersyjne wobec stron zewnętrznych koncepcje — na przykład pozytywnie odniósł się do pogłosek o koronacji cesarza austriackiego na króla Polski i do planów polskiego państwa buforowego. W 1882 zauważył: "Gdyby ktoś dopiero do takich Mazurów mówił: Wyście Niemcami, bo niemieckie imiona macie, tedy takiego człeka dziwakiem przezwali."
W późniejszych publikacjach formułował pogląd, że ewangeliccy mieszkańcy Prus są Prusakami lub Staroprusami i są wiernymi poddanymi króla pruskiego, chociaż ich mową ojczystą bywa polski. Język łączył ich z Polakami, ale — jego zdaniem — historia, wyznanie i przynależność państwowa odróżniają ich od polskości.
Kontakty i krytyka
Giersz prowadził korespondencję z Wojciechem Kętrzyńskim, który badał specyfikę ludności mazurskiej, oraz współpracował z ks. prof. Hermanem Pełką. Jego postawy budziły kontrowersje: Polacy z Wielkopolski zarzucali mu lojalizm wobec państwa pruskiego, a część niemieckich środowisk oskarżała go o zdradę, gdy jego poglądy stawały się mniej jednoznaczne.
Zmarł w 1895 roku w Lecu.
